W Rosji opracowano szczepionkę mRNA przeciw grypie, którą można przeprogramować w dwa tygodnie na nowy szczep
Syberyjscy naukowcy stworzyli wielowalentną szczepionkę opartą na matrycowym RNA, która rozwiązuje główny ból głowy epidemiologów – dryf antygenowy wirusa. Jeśli szczep zmutuje w szczycie sezonu, preparat można szybko zmodyfikować bez zatrzymywania cyklu produkcyjnego.
Każdej jesieni Światowa Organizacja Zdrowia zgaduje, który szczep grypy uderzy za pół roku. Czasami trafia. Czasami nie – i wtedy miliony ludzi otrzymują szczepionkę, która działa połowicznie. 24 kwietnia 2026 roku nowosybirskie centrum „Wektor” opatentowało technologię, która czyni to zgadywanie zbędnym. Ich szczepionkę mRNA przeciw grypie można przeprogramować na nowy szczep w dwa tygodnie – w samym środku sezonu epidemicznego, bez przebudowy fabryki i uruchamiania nowego cyklu produkcyjnego.
Wojna z mutacjami, którą wreszcie zaczynamy wygrywać
Naukowcy z „Wektora” stworzyli wielowalentną platformę, która uderza nie w jeden szczep, ale obejmuje kilka wariantów grypy typu A i B. Podstawą jest matryca DNA, na której syntetyzowane jest mRNA kodujące hemaglutyninę – białko powierzchniowe, za pomocą którego wirus przyczepia się do komórek. Zmieniło się białko z powodu mutacji? Zmieniasz fragment matrycy – i taśma produkcyjna wydaje zaktualizowaną wersję.
Dyrektor Instytutu Chemii Biologicznej i Medycyny Podstawowej SB RAS Władimir Kowal wyjaśnił mechanikę bez ogródek: dziś cały świat polega na prognozach WHO, która analizuje krążące szczepy i wydaje zalecenia. Ale jeśli szczep zmieni się w środku sezonu – a grypa to potrafi – firmy farmaceutyczne nie mogą nic zrobić. Ich szczepionka jest już rozlana do fiolek. „Technologia mRNA rozwiązuje ten problem fundamentalnie: nową szczepionkę przeciw zmienionemu szczepowi można opracować w dwa tygodnie” – oświadczył Kowal.
W trakcie badań przedklinicznych na myszach szczepionka wykazała silną odpowiedź immunologiczną: powstały zarówno swoiste przeciwciała, jak i odporność komórkowa. Poziom przeciwciał przeciw hemaglutyninie znacznie przekraczał wartości kontrolne. Aby zwiększyć stabilność mRNA, twórcy włączyli do jego struktury zmodyfikowany urydynę – ten sam trik, który zastosowały Pfizer/BioNTech i Moderna w swoich szczepionkach przeciw COVID-19.
Łarysa Karpenko, główna specjalistka w dziedzinie bioinżynierii w „Wektorze”, na forum OpenBio-2025 ujawniła kolejny szczegół: zespół testuje iniekcję strumieniową – gdy płyn ze szczepionką pod ciśnieniem przebija skórę i dociera do mięśni bez igły. Co więcej, przy takim sposobie podania mRNA może działać nawet bez otoczki lipidowej – w „nagiej postaci”. To radykalnie upraszcza logistykę i obniża wymagania dotyczące łańcucha chłodniczego.
Co już leży w portfelu „Wektora”
Platforma grypowa to nie jedyne opracowanie mRNA w centrum. Na tym samym forum OpenBio Karpenko wymieniła linię, od której zapiera dech: szczepionki mRNA przeciw ospie małpiej, przeciw HIV-1, przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu, a także szczepionki terapeutyczne kodujące szeroko neutralizujące przeciwciała przeciw HIV.
W przypadku grypy portfel jest już wielowalentny: trójwalentna szczepionka przeciw H1N1, H3N2 i grypie B przeszła ocenę immunogenności i właściwości ochronnych na zwierzętach. Osobno przetestowano szczepionkę przeciw ptasiej grypie H5N8 – i chroni ona przed śmiertelnym zakażeniem nie tylko H5N8, ale także H5N1. Dla kraju, którego południowe regiony są skrzyżowaniem szlaków migracyjnych dzikiego ptactwa, to nie laboratoryjny kuriozum, ale strategiczny zapas.
Centrum „Wektor” nie jest nowicjuszem w tej grze. Dysponuje jedną z najpełniejszych na świecie kolekcji wirusów, w tym próbkami gorączki Ebola, Marburg, SARS i ospy prawdziwej. To na jego bazie rząd utworzył narodowe laboratorium do pracy z wysoce patogennymi wirusami grypy. Gdy chodzi o szybkie rozszyfrowanie nowego patogenu i syntezę kandydata na szczepionkę, „Wektor” to miejsce, do którego dzwoni się najpierw.
Od lekcji COVID-19 do platformy grypowej
Technologia mRNA nie spadła z nieba. Pandemia COVID-19 przekształciła ją z laboratoryjnej ciekawostki w najszybciej rozwijającą się platformę szczepionkową na planecie. Według danych z wykładu profesora RAS Władimira Guszczina na Uniwersytecie Pirogowa, w ciągu pięciu lat na świecie podano ponad pięć miliardów dawek szczepionek mRNA, a profil bezpieczeństwa uznano za akceptowalny – nie stwierdzono katastrofalnych skutków ubocznych pod względem częstości i ciężkości. Badania długoterminowych konsekwencji trwają, ale okno możliwości jest już otwarte.
Guszczin podkreślił na tym samym wykładzie: platforma mRNA to uniwersalne narzędzie. Pozwala tworzyć kandydackie preparaty w ciągu dwóch–trzech miesięcy, łączyć antygeny różnych patogenów, wytwarzać przeciwciała przeciw konserwatywnym fragmentom białek wirusowych – na przykład przeciw „nóżce” hemaglutyniny grypy, która prawie nie mutuje. I, co krytyczne właśnie dla grypy – szybko dostosowywać skład preparatu do nowych antygenów.
W Rosji równolegle pracuje kilka centrów kompetencji mRNA. Centrum im. Gamalei buduje oddzielną fabrykę szczepionek mRNA i już wypuściło pierwsze testowe serie spersonalizowanej szczepionki przeciwnowotworowej „Neoonkovak”. W listopadzie 2025 roku Ministerstwo Zdrowia wydało pierwsze na świecie zezwolenie na jej kliniczne zastosowanie u pacjentów z nieoperacyjnym czerniakiem. Ekosystem mRNA w Rosji powstaje nie wokół jednego preparatu, ale jako pełnoprawna platforma technologiczna z rosnącym portfelem produktów.
Rynek farmaceutyczny otrzymuje nowy typ produktu
Tradycyjna szczepionka przeciw grypie to przewidywalny, ale nieelastyczny produkt. Producenci wprowadzają szczepy do produkcji na 6–8 miesięcy przed rozpoczęciem sezonu, hodują wirusa na zarodkach kurzych, inaktywują, oczyszczają, rozlewają. Jeśli WHO pomyli się co do szczepu – skuteczność spada do 10–30%, jak to miało miejsce w sezonie 2014–2015 z H3N2. Naprawienie sytuacji w trakcie sezonu jest fizycznie niemożliwe.
Platforma mRNA odwraca ten model. Kowal poinformował, że zespół już przedstawia opracowanie firmom farmaceutycznym. Dla rosyjskich producentów – „Mikrogenu”, „Fortu”, „Biokadu” – to szansa na wejście w wyścig szczepionek mRNA nie od zera, ale z gotową platformą po walidacji przedklinicznej. Dla Ministerstwa Zdrowia – narzędzie szybkiego reagowania na zagrożenia pandemiczne bez zależności od zagranicznych dostawców.
Kontekst globalny też jest jasny. Moderna i Pfizer już opracowują szczepionki mRNA przeciw grypie, ale ich produkty są dostosowane do zachodnich procedur regulacyjnych i modeli cenowych. Rosyjskie opracowanie z patentem i własnym stosem produkcyjnym to suwerenność w sektorze, gdzie szybkość odpowiedzi na mutację jest ważniejsza niż wielkość mocy produkcyjnych.
Osobną zaletą jest przechowywanie. Zespół „Wektora” opracował krioprotektory, umożliwiające przechowywanie szczepionki w formie liofilizowanej w temperaturze +20°C przez miesiąc. Dla porównania: pierwsze szczepionki mRNA firmy Pfizer wymagały –70°C. Jeśli liofilizowana wersja potwierdzi stabilność w dłuższych testach, szczepionkę będzie można dostarczać do regionów bez lodówek o bardzo niskiej temperaturze.
Co wydarzy się w ciągu najbliższych trzech lat
Pierwszy etap – badania kliniczne. Patent uzyskany, przedklinika na myszach zakończona. Następny krok – faza I/II na ludziach. Biorąc pod uwagę, że „Wektor” podlega Rospotrebnadzorowi i ma doświadczenie w przyspieszonym opracowywaniu szczepionki „EpiWakKorona”, ścieżka biurokratyczna jest znana. Priorytetowy scenariusz – badania na dorosłych ochotnikach w latach 2026–2027.
Drugi etap – skalowanie produkcyjne. Kluczową rolę odegra tu fabryka Centrum im. Gamalei, która już wypuściła testowe serie szczepionek mRNA i opracowuje produkcję zgodną z GMP. „Wektor” i Gamaleja nie konkurują – budują wspólny ekosystem technologiczny, w którym jeden zespół opracowuje platformę, drugi dopracowuje produkcję seryjną.
Trzeci kierunek – regulacyjny. Ministerstwo Zdrowia już stworzyło precedens przyspieszonego dopuszczenia preparatów mRNA, zezwalając na kliniczne zastosowanie „Neoonkovaka” według spersonalizowanego protokołu. Dla szczepionki przeciw grypie, która nie jest spersonalizowana, a populacyjna, procedura będzie standardowa, ale doświadczenie regulatora w kontaktach z produktami mRNA skróci czas recenzji.
Czwarta i najważniejsza prognoza – międzynarodowa. „Wektor” koordynuje współpracę z WHO w zakresie opracowywania szczepionki przeciw HIV. Podobna kooperacja w przypadku grypy to logiczna kontynuacja. Jeśli rosyjska platforma mRNA udowodni skuteczność i bezpieczeństwo w badaniach klinicznych, stanie się produktem eksportowym: kraje, które nie mają własnej produkcji mRNA, będą mogły kupować nie gotowe strzykawki, ale platformę adaptowalną do ich regionalnych szczepów.
Dwa tygodnie na przeprogramowanie szczepionki przeciw nowemu szczepowi – to nie ewolucja. To przełamanie paradygmatu, w którym epidemiolodzy grali w berka z wirusem i przegrywali za każdym razem, gdy mutacja okazywała się szybsza od biurokracji. Z patentami „Wektora” matematyka się zmienia: teraz wirus będzie musiał uciekać przed szczepionką, a nie odwrotnie.
— Editorial Team
