EMA zatwierdziło terapię genową rdzeniowego zaniku mięśni i nowy lek na SM
Europejska Agencja Leków (EMA) zaleciła rejestrację terapii genowej Itvisma (onasemnogen abeparwowek) w leczeniu rdzeniowego zaniku mięśni. Zatwierdzono również lek Cenrifki (tolebrutynib) dla pacjentów z wtórnie postępującą postacią stwardnienia rozsianego.
Dwa serca jednego piątku: jak EMA zmieniła zasady gry dla pacjentów z SMA i SM
Wprowadzenie
23 kwietnia 2026 roku Europejska Agencja Leków (EMA) dokonała podwójnego przełomu, zalecając rejestrację dwóch leków, z których każdy w swojej dziedzinie oznacza zmianę paradygmatu.
Pierwszy — Itvisma (onasemnogen abeparwowek) od Novartis — to terapia genowa dla pacjentów z rdzeniowym zanikiem mięśni (SMA) w wieku od dwóch lat i starszych. Rozszerza to horyzonty leczenia poza wiek niemowlęcy, gdzie dotychczas skupiały się główne sukcesy terapii genowej.
Drugi — Cenrifki (tolebrutynib) od Sanofi — to pierwszy doustny lek zatwierdzony specjalnie do leczenia wtórnie postępującej postaci stwardnienia rozsianego (SPMS) bez nawrotów. Choroba ta długo była uważana za „ciemną strefę” terapii SM, gdzie istniejące leki okazywały się bezsilne.
Obie rekomendacje zostały przyjęte przez Komitet ds. Produktów Leczniczych Stosowanych u Ludzi (CHMP) podczas kwietniowego posiedzenia. Oczekuje się, że Komisja Europejska wyda ostateczną decyzję o rejestracji w ciągu dwóch miesięcy.
Niniejszy artykuł analizuje znaczenie tych dwóch decyzji — dla pacjentów, dla nauki medycznej i dla przemysłu farmaceutycznego jako całości.
Szczegóły wydarzeń i chronologia
Itvisma: terapia genowa dla „zapomnianej” grupy wiekowej
SMA to rzadka dziedziczna choroba nerwowo-mięśniowa spowodowana mutacją w genie SMN1, który odpowiada za produkcję białka niezbędnego do przeżycia neuronów ruchowych. Bez tego białka mięśnie słabną i zanikają, prowadząc do postępującej utraty zdolności poruszania się, połykania, a w ciężkich przypadkach oddychania.
Czym jest Itvisma i jak działa:
Itvisma to wektor wirusa adeno-assocjowanego (AAV9), który dostarcza funkcjonalną kopię genu SMN1 bezpośrednio do płynu mózgowo-rdzeniowego poprzez jednorazowe podanie dokanałowe. W przeciwieństwie do podania dożylnego (jak w przypadku Zolgensma dla niemowląt), ta metoda dostarcza terapię bezpośrednio do ośrodkowego układu nerwowego.
Kluczową innowacją Itvisma jest zakres wiekowy. Lek Zolgensma (dożylna forma tej samej terapii genowej) jest zatwierdzony tylko dla dzieci poniżej drugiego roku życia. Starsi pacjenci — dzieci w wieku szkolnym, młodzież i dorośli — przez lata pozostawali bez opcji terapii genowej.
Dane z badań klinicznych:
Rekomendacja EMA opiera się na wynikach badania rejestracyjnego STEER (faza 3), w którym wzięło udział 126 pacjentów w wieku od 2 do 17 lat z 2–4 kopiami genu SMN2.
| Wskaźnik | Itvisma (n=75) | Placebo/Sham (n=51) |
|------------|----------------|---------------------|
| Poprawa w skali HFMSE | 2,39 punktu | 0,51 punktu |
| Istotność statystyczna | p = 0,0074 | — |
Różnica 2,39 punktu w skali Hammersmith Functional Motor Scale Expanded (HFMSE) może wydawać się skromna, ale jak zauważa prof. Tim Hagenacker z Uniwersyteckiego Szpitala w Essen, „nawet różnica 1 punktu w skali HFMSE może oznaczać realne funkcjonalne poprawy dla pacjentów z SMA, na przykład zdolność utrzymania długopisu”.
Badania wspierające STRENGTH (faza 3b) i STRONG (faza 1/2) potwierdziły klinicznie istotną korzyść zarówno u pacjentów nieleczonych, jak i tych, którzy wcześniej otrzymywali inne leki (nusinersen lub risdiplam).
Warto zauważyć, że Itvisma uzyskała już zgodę FDA w 2025 roku dla pacjentów od drugiego roku życia. Rekomendacja EMA otwiera rynek Unii Europejskiej dla tego leku.
Cenrifki: pierwszy lek dla nienawrotowego SPMS
Wtórnie postępująca postać stwardnienia rozsianego (SPMS) to etap choroby, który następuje po rzutowo-remisyjnym SM. W przeciwieństwie do postaci rzutowo-remisyjnej, gdzie okresy zaostrzeń przeplatają się z remisjami, SPMS charakteryzuje się nieustannym narastaniem niepełnosprawności bez wyraźnych nawrotów.
Pacjenci z SPMS doświadczają postępującego zmęczenia, zaburzeń poznawczych, trudności z poruszaniem się i innych objawów, które znacząco obniżają jakość życia. Do tej pory nie istniały zatwierdzone leki specjalnie ukierunkowane na tę postać choroby.
Czym jest tolebrutynib i jak działa:
Cenrifki (tolebrutynib) to doustny inhibitor kinazy tyrozynowej Brutona (BTK), który przenika przez barierę krew-mózg. BTK odgrywa kluczową rolę w aktywacji limfocytów B, makrofagów i mikrogleju — komórek układu odpornościowego, które uczestniczą w procesie zapalnym w stwardnieniu rozsianym.
Działając na te komórki zarówno na obwodzie, jak i bezpośrednio w ośrodkowym układzie nerwowym, tolebrutynib może spowalniać neurozapalenie, a tym samym postęp niepełnosprawności.
Kluczowe dane z badania HERCULES:
Rekomendacja EMA opiera się na wynikach badania HERCULES (faza 3), w którym uczestniczyli pacjenci z nienawrotowym SPMS (brak nawrotów w ciągu ostatnich dwóch lat).
Główne wyniki:
- Zmniejszenie ryzyka potwierdzonej progresji niepełnosprawności o 31% w porównaniu z placebo
- Zmniejszenie liczby nowych i powiększających się ognisk T2-hiperintensywnych o 38% rocznie (skorygowana średnia)
Dane zostały przedstawione na Europejskiej Konferencji Leczenia i Badań nad Stwardnieniem Rozsianym (ECTRIMS) w 2024 roku oraz na dorocznym spotkaniu Amerykańskiej Akademii Neurologii (AAN) w 2025 roku, a także opublikowane w New England Journal of Medicine.
Bezpieczeństwo:
Najczęstszymi działaniami niepożądanymi były infekcje COVID-19 i infekcje górnych dróg oddechowych. Jednak najpoważniejszym zidentyfikowanym ryzykiem jest polekowe uszkodzenie wątroby, co wymaga ścisłego monitorowania poziomu enzymów wątrobowych.
Wpływ i znaczenie
Dla pacjentów z SMA: nowa nadzieja dla dorosłych i starszych dzieci
Do tej pory terapia genowa SMA była dostępna tylko dla najmłodszych pacjentów. Zolgensma, zatwierdzona dla dzieci poniżej drugiego roku życia, zrewolucjonizowała leczenie niemowlęcej postaci SMA. Ale co pozostawało do zrobienia tym, którzy przegapili to „okno możliwości”? Starsi pacjenci mogli polegać tylko na terapii przewlekłej — nusinersen (Spinraza), wymagający powtarzanych podań dokanałowych co cztery miesiące, lub risdiplam (Evrysdi), doustny lek przyjmowany codziennie.
Itvisma oferuje tym pacjentom jednorazową terapię genową — teoretycznie rozwiązanie na całe życie. Nicole Gusset, dyrektor generalna SMA Europe, podkreśla: „Życie z SMA wpływa na wszystkie etapy życia, w tym edukację, zatrudnienie i niezależność. Starsze dzieci, młodzież i dorośli mają mniej możliwości otrzymania innowacyjnej terapii. Pozytywna opinia CHMP dla Itvisma to ważny krok w kierunku wypełnienia tej luki”.
Dla pacjentów z SPMS: pierwszy cel w „ciemnej strefie”
Być może jeszcze bardziej znaczące jest zatwierdzenie Cenrifki dla SPMS. Stwardnienie rozsiane jest jedną z najczęstszych chorób neurologicznych u młodych dorosłych. Ale podczas gdy dla rzutowo-remisyjnej postaci SM istnieje około dziesięciu zatwierdzonych leków modyfikujących przebieg choroby, dla postaci postępujących jest ich bardzo mało.
Jak zauważono w materiałach analitycznych Sanofi, SPMS to etap, na którym pacjenci doświadczają ciągłego narastania niepełnosprawności, w tym zmęczenia, zaburzeń poznawczych i trudności z poruszaniem się. Możliwość spowolnienia tego procesu za pomocą doustnego leku przyjmowanego raz dziennie to nie tylko nowa opcja, ale pierwsze realne narzędzie dla tej kategorii pacjentów.
Dla nauki medycznej i przemysłu
Oba zatwierdzenia mają znaczenie wykraczające poza konkretne choroby:
Dla terapii genowej:
Itvisma pokazuje, że terapia genowa z użyciem wektora AAV może być skuteczna nie tylko u niemowląt, ale także u starszych pacjentów z już rozwiniętą chorobą. To ważny precedens dla innych chorób nerwowo-mięśniowych i neurodegeneracyjnych, gdzie leczenie tradycyjnie rozpoczyna się późno.
Godny uwagi jest również sposób rozwoju leku: najpierw forma dożylna dla niemowląt (Zolgensma), następnie forma dokanałowa dla starszych pacjentów (Itvisma). Novartis konsekwentnie rozszerza okno interwencji terapeutycznej.
Dla terapii SM:
Cenrifki to pierwszy od wielu lat lek zatwierdzony dla specyficznej podgrupy pacjentów z SM i pierwszy inhibitor BTK, który przeszedł ten etap. Jego sukces otwiera drogę dla innych inhibitorów BTK w fazie rozwoju.
Reakcje kluczowych graczy
Novartis przywitał decyzję CHMP jako strategiczny krok. Patrick Horber, prezes międzynarodowego oddziału Novartis, powiedział: „Dzisiejsza pozytywna opinia CHMP to znaczący krok w kierunku potencjalnego zmniejszenia długoterminowego obciążenia związanego z przewlekłym podawaniem leku pacjentom z SMA w Europie. Odzwierciedla naszą ambicję rozszerzenia opcji leczenia dla szerszej populacji pacjentów z SMA”.
Sanofi również aktywnie promuje Cenrifki. Firma złożyła wnioski o zatwierdzenie w organach regulacyjnych na całym świecie. Decyzja EMA to pierwszy duży sukces regulacyjny dla tego leku.
Organizacje pacjenckie wyraziły ostrożny optymizm. SMA Europe, reprezentująca interesy pacjentów z SMA w całej Europie, nazwała decyzję „ważnym krokiem w kierunku wypełnienia luki” w leczeniu starszych grup wiekowych.
Prognoza i wnioski
Oba leki oczekują teraz na ostateczną decyzję Komisji Europejskiej, która spodziewana jest w ciągu dwóch miesięcy. Następnie rozpocznie się proces włączania leków do krajowych systemów opieki zdrowotnej państw UE — co w przypadku kosztownej terapii genowej zawsze stanowi osobne wyzwanie.
Kluczowe punkty do obserwacji:
- Ceny i dostępność. Itvisma, podobnie jak Zolgensma, prawdopodobnie będzie miała wysoką cenę. Jak europejskie systemy opieki zdrowotnej ocenią stosunek „cena — jednorazowe podanie” dla starszych pacjentów, u których efekt jest skromniejszy niż u niemowląt?
- Monitorowanie bezpieczeństwa. Dla Cenrifki, biorąc pod uwagę ryzyko uszkodzenia wątroby, kluczowe będzie przestrzeganie protokołów monitorowania w rzeczywistej praktyce klinicznej.
- Dane długoterminowe. Dla Itvisma konieczne są dłuższe obserwacje, aby ocenić trwałość efektu u starszych pacjentów.
- Wpływ na standardy leczenia. Jeśli Cenrifki potwierdzi swoją skuteczność w rzeczywistej praktyce, może stać się standardem terapii dla nienawrotowego SPMS.
Główny wniosek:
23 kwietnia 2026 roku przejdzie do historii jako dzień, w którym dwie najtrudniejsze choroby neurologiczne otrzymały nowe, fundamentalnie ważne narzędzia. Itvisma rozszerza granice terapii genowej poza wiek niemowlęcy. Cenrifki po raz pierwszy daje nadzieję tym, którzy przez lata obserwowali, jak ich stan nieubłaganie się pogarsza bez możliwości interwencji.
To nie tylko wiadomości z przemysłu farmaceutycznego. To realne zmiany w życiu tysięcy pacjentów w całej Europie. I jak zauważyła Nicole Gusset z SMA Europe, nawet jeśli efekt wydaje się skromny, możliwość utrzymania długopisu lub zachowania niezależności o rok dłużej to nie tylko liczby. To jakość życia.
— Editorial Team
